|
Z galerii wyobrażonej
Tryptyk z Szańca
Całość Tryptyku z Szańca składała się z obrazu wyobrażającego Marię z Dzieciątkiem, pośród aniołów, ze śś. Piotrem i Pawłem w części środkowej oraz dwóch skrzydeł zawierających po cztery obustronnie malowane kwatery, ze scenami z życia Marii i Jezusa na awersach, i z cyklem pasyjnym na rewersach. Fragmenty rozmontowanego tryptyku notowane były w XIX wieku w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Szańcu, nieopodal Buska w Kieleckiem, jako „trzy obrazy szkoły staroniemieckiej” i znajdowały się tam do zmiany wystroju wnętrza w 1914 roku. Potem nastąpiło ich rozproszenie po świecie W 1924 roku „Tygodnik Ilustrowany” zamieścił informację o odnalezieniu tryptyku oraz reprodukcję jego części środkowej. W tym czasie jedna kwatera skrzydła przedstawiająca na awersie Wniebowzięcie lub raczej Koronację Marii, na rewersie zaś Ukrzyżowanie została wywieziona za granicę i miejsce jej przechowywania nie jest dziś znane. Drugą, z wyobrażeniem Zaśnięcia Marii i Opłakiwaniem Chrystusa, zakupił rzeźbiarz Stanisław Jackowski, a w 1925 roku odsprzedał Muzeum Narodowemu w Warszawie. Część środkową z obrazem Matki Boskiej Anielskiej ze śś. Piotrem i Pawłem, będącym interesującą transpozycją elementów dzieł Martina Schongauera, nabył rzeźbiarz Edward Wittig. Notowano ją po raz ostatni ok. 1940 roku. Zachowane części tryptyku znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie i od 1961 w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, które posiada sześć ocalałych, dwustronnie malowanych kwater ze skrzydeł. Oprawione we wspólną ramę, tworzą one wielki prostokąt podzielony listwami na sześć pól, w układzie po trzy kwatery w dwu rzędach. Tryptyk z Szańca powstał około 1499 roku z fundacji właściciela Szańca Krzesława z Kurozwęk, herbu Poraj, od 1484 roku kanclerza wielkiego koronnego i od 1493 roku biskupa włocławskiego. Wzniósł on w Szańcu i kompletnie wyposażył murowany kościół, który konsekrował w 1499, według znajdującej się w świątyni kamiennej tablicy pamiątkowej, a według innych źródeł pisanych – Anno Domini 1492 die vero 25 Junii. Napis istniejący niegdyś obok wielkiego ołtarza głosił, że Krzesław ecclesiam a se elegantissime aedificatam et consecravit, apparatuqueeleganti pro cultu divino necessario auxit, imaginibusque et picturis exornavit ac proventibus dotavit. Autorem skrzydeł Tryptyku z Szańca jest malarz małopolski działający w czwartej ćwierci XV wieku, być może pochodzący z kręgu Jana Wielkiego, twórcy Poliptyku olkuskiego. Badacze wskazują na wzory krakowskie i analogie stylistyczne z niektórymi fragmentami Tryptyku z Sienna i Tryptyku z Blizanowa. Rozwiązania ikonograficzne poszczególnych scen, jak i cechy stylistyczne kwater Tryptyku z Szańca dowodzą związków małopolskiego malarstwa tablicowego ze sztuką obcą, zwłaszcza zachodnioniemiecką. Poziom artystyczny skrzydeł jest niższy niż znanego z reprodukcji obrazu środkowego. Sceny cyklu mariologicznego, podobnie jak przedstawienie Matki Boskiej Anielskiej wpisują się w nurt liryczny polskiego późnogotyckiego malarstwa tablicowego. Umieszczone na rewersach sceny Pasji Chrystusa zwracają uwagę monochromatyzmem oraz skłonnością do przesady w mimice i gestykulacji. Późnogotycki mistycyzm dążył do spotęgowania ekspresji dzieła, by oglądający odczuwał cierpienie Chrystusa i okrucieństwo oprawców. Ów doloryzm znalazł odbicie w scenach pasyjnych z Szańca, podobnie jak we wspomnianym Poliptyku olkuskim, czy w ołtarzu w Książnicach Wielkich.
Dariusz Kacprzak Fot. Piotr Tomczyk
|
